Nguyễn Ngọc Khanh

Chia sẻ tri thức - Kiến tạo tương lai.

20 tinh hoa tu dưỡng của người xưa

20 tinh hoa tu dưỡng của người xưa

Admin 0 19

Cổ nhân soạn sách một là để tự tổng kết sở học của mình, hai là để sửa lại đạo đức cho thế nhân. Do đó, suốt hàng nghìn năm qua, những bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị cho hậu thế. 

Từ hàng nghìn năm qua, “Trung Dung”, cùng với “Luận ngữ”, “Đại học” và “Mạnh Tử” chính là những kinh điển của Nho gia, hàm chứa triết lý tu thân, trị quốc, làm người. Bộ “Trung Dung” được Tử Tư (tên thật là Khổng Cấp) soạn ra. Tử Tư là học trò của Tăng Tử, cũng chính là cháu nội của Khổng Tử.

“Trung Dung” dạy người ta đạo lý làm người phải biết trung hòa, không cực đoan, thái quá, hành xử theo Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín để đạt đến cảnh giới của người quân tử. Trong sách có rất nhiều lời bàn, lời dạy của cả Khổng Tử và Tử Tư, đối với hậu thế quả là một kho tàng lớn về xử thế. Hãy cùng chúng tôi điểm qua 20 câu tinh hoa nhất trong đó, loạt này giới thiệu 10 câu đầu tiên:

1. Người quân tử giữ đạo Trung dung, kẻ tiểu nhân trái đạo Trung dung. Đường lối Trung dung của người quân tử là quân tử thì tùy thời giữ trung. Đường lối Trung dung của kẻ tiểu nhân là tiểu nhân thì không kiêng sợ gì. 

Nguyên văn: Quân tử trung dung, tiểu nhân phản trung dung, quân tử chi trung dung dã, quân tử nhi thời trung; tiểu nhân chi trung dung dã, tiểu nhân nhi vô kỵ đạn dã.

Lời lẽ và cử chỉ của người quân tử phù hợp với đạo Trung dung. Lời lẽ, cử chỉ của kẻ tiểu nhân lại đi ngược lại đạo Trung dung. Người quân tử sở dĩ có thể phù hợp với đạo Trung dung là vì họ có thể tiết chế, phù hợp trong trong trạng thái luôn vận động, biến đổi. Kẻ tiểu nhân sở dĩ vi phạm đạo Trung dung là vì họ dám làm liều mà không màng tới hậu quả về sau nên thường chạy theo cực đoan. 

Đường lối Trung dung của người quân tử là quân tử thì tùy thời giữ trung. (Ảnh: youtube.com)

2. Người Trung dung thì không thiên vị, không làm quá, chỉ theo lý bình thường, chính là cái chỗ tất yếu của mệnh Trời.

Nguyên văn: Trung dung giả, bất thiên bất ỷ, vô quá bất cập, nhi bình thường chi lý, nãi thiên mệnh sở đương nhiên. 

Người tôn sùng đạo Trung dung thì không thiên lệch về bất cứ bên nào, cũng không làm điều gì quá đáng, cực đoan. Họ sẽ chỉ là hành sự theo đạo lý thông thường, hợp với ý Trời mà thôi. 

3. Trung thứ thì cách đạo không xa. Điều gì mình không muốn làm thì đừng làm cho người khác.

Nguyên văn: Trung thứ vi đạo bất viễn. Thi chư dĩ kỷ nhi bất nguyện, diệc vô thi vu nhân. 

Một người có thể giữ được sự trung dung, tha thứ thì cách đạo chẳng còn xa. Việc bản thân không muốn làm thì đừng gượng ép cho người khác. 

4. Tự thân đoan chính thì chẳng cần đòi hỏi người, cũng không oán giận, trên không hận Trời, dưới chẳng trách người. Cho nên, người quân tử sống bình dị mà đợi mệnh Trời, kẻ tiểu nhân làm chuyện nguy hiểm mà cầu may mắn. 

Nguyên văn: Chính kỷ, nhi bất cầu ư nhân, tắc vô oán, thượng bất oán thiên, hạ bất oán nhân, cố quân tử cư dịch dĩ sĩ mệnh, tiểu nhân hành hiểm dĩ kiểu hạnh. 

Tự thân mình nghiêm trang, chính trực thì chẳng phải yêu cầu người khác một cách hà khắc. Như vậy trong lòng sẽ không mang oán giận. Trên không oán hận Trời xanh, dưới không trách móc người khác. Cho nên người quân tử có thể an phận thủ thường, chờ đợi sự an bài của vận mệnh. Còn kẻ tiểu nhân lại chuyên làm những việc nguy hiểm, muốn dựa vào may mắn mà giành được lợi ích không thuộc phần mình. 

5. Cái lý bắn cung tựa như đạo người quân tử, bắn không trúng bia thì phải tự xét lại mình.

Nguyên văn: Xạ hữu tự hồ quân tử, thất chư chính cốc, phản cầu chư kỳ thân.

Người quân tử lập thân, xử thế cũng giống như như bắn cung tên. Mũi tên không bắn trúng hồng tâm thì không thể trách bia không thẳng, chỉ có thể trách kỹ thuật bắn cung của mình không giỏi, dụng tâm không đủ mà thôi. 

Mũi tên không bắn trúng hồng tâm thì không thể trách bia không thẳng. (Ảnh: depplus.vn)

6. Đạo người quân tử như đi đường xa ắt phải bắt đầu từ chỗ gần, như lên chỗ cao ắt phải bắt đầu từ chỗ thấp.

Nguyên văn: Quân tử chi đạo, thí như hành viễn tất tự nhĩ, thí như đăng cao tất tự ti. 

Quân tử thực hành đạo Trung dung cũng như đi đường xa vậy, ắt phải bắt đầu từ chỗ gần, cũng như leo lên núi cao vậy, ắt phải bước chân từ nơi đất thấp. 

7. Hiếu học là gần có trí, cố sức mà làm là gần có nhân, biết xấu hổ là gần có dũng.

Nguyên văn: Hiếu học cận hồ tri, lực hành cận hồ nhân, tri sỉ cận hồ dũng.

Dịch văn: Thích học hành thì sẽ tiếp cận gần với trí tuệ, nỗ lực thực hành thì sẽ cận kề với lòng nhân ái, biết xấu hổ thì sẽ đến gần sự dũng cảm.

8. Chân thành là đạo của Trời, trở nên chân thành cũng chính là đạo của người vậy.

Nguyên văn: Thành giả, thiên chi đạo dã; thành chi giả, nhân chi đạo dã. 

Kỳ thực, thành thật, chân phác chính là đạo của Trời sinh vạn vật. Là con người thì cốt yếu nhất là phải theo đuổi sự chân thành, lấy nó làm nguyên tắc xử thế.

Là con người thì cốt yếu nhất là phải theo đuổi sự chân thành, lấy nó làm nguyên tắc xử thế. (Ảnh: youtube.com)

9. Người chân thành không cần miễn cưỡng mà vẫn phù hợp, không suy tính cũng có được, ung dung trong Đạo, ấy là Thánh nhân. Người nỗ lực chân thành chính là chọn đường Thiện mà kiên định đi theo vậy. 

Nguyên văn: Thành giả bất miễn nhi trung, bất tư nhi đắc, tòng dung trung Đạo, thánh nhân dã, thành chi giả, trạch thiện nhi cố chấp chi giả dã. 

Người chân thành bẩm sinh không cần miễn cưỡng cũng có thể phù hợp với sự chân thành, không cần suy nghĩ đã có thể đắc, thong dong mà phù hợp với đạo Trung dung. Người đạt được cảnh giới này chính là Thánh nhân. Người nỗ lực cầu sự chân thành chính là lựa chọn hành theo đạo Thiện vậy. 

10. Vì chân thành mà thông sáng, ấy gọi là tính. Do thông sáng mà chân thành, ấy gọi là giáo. Chân thành thì thông sáng, thông sáng thì chân thành vậy. 

Nguyên văn: Tự thành minh, vị chi tính, tự minh thành, vị chi giáo. Thành tắc minh hĩ, minh tắc thành hĩ. 

Vì chân thành mà minh bạch cái lý của sự việc, điều này gọi là thiên tính bẩm sinh. Vì minh bạch cái lý của sự việc mà trở nên chân thành, ấy là kết quả của giáo dục. Chân thành thì sẽ minh bạch lý. Có thể minh bạch lý thì cũng đạt được chân thành vậy. 

Cấp dưới mà chuyên quyền thì tự rước họa vào thân

11. Học cho rộng, hỏi cho kỹ, nghĩ cho cẩn thận, phân tích cho sáng tỏ, làm cho hết lòng

Nguyên văn: Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi 

Học rộng là học lắm biết nhiều, hỏi kỹ, thỉnh giáo những vấn đề mang tính nhắm thẳng. Suy nghĩ cẩn thận là học cách suy nghĩ một cách chu toàn. Phân biệt một cách rõ ràng là hình thành khả năng phán đoán một cách thấu triệt. Tiến hành một cách thiết thực là dùng những tri thức và tư tưởng đã học được để chỉ đạo thực tiễn.

12. Chỉ có bậc chân thành hết mức trong thiên hạ mới có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của mình. Có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của mình thì có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của người. Có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của người thì có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của vật. Có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của vật thì có thể giúp vào công việc nuôi nấng và chuyển hóa của đất trời. Có thể giúp vào công việc nuôi nấng và chuyển hóa của trời đất thì có thể cùng tham dự với trời đất vậy. 

Nguyên văn: Duy thiên hạ chí thành, vi năng tận kỳ tính; năng tận kỳ tính, tắc năng tận nhân chi tính; năng tận nhân chi tính, tắc năng tận vật chi tính; năng tận vật chi tính, tắc khả dĩ tán thiên địa chi hóa dục; khả dĩ tán thiên địa chi hóa dục, tắc khả dĩ dữ thiên địa tham hĩ.

Chỉ có bậc chân thành hết mức trong thiên hạ mới có thể hiểu biết trọn vẹn bản tính của mình, hiểu người, hiểu đời. (Ảnh: sohu.com)

13. Người ta đều nói “Tôi sáng suốt”, thế mà bị xua đuổi vào lưới, mắc bẫy ở trong hầm hố, lại chẳng biết trốn đi. Người ta đều nói “Tôi sáng suốt”, thế mà chọn đạo trung dung, không thể giữ trọn được một tháng. 

Nguyên văn: Nhân giai viết: Dư trí, khu nhi nạp chi cổ hoạch, hãm tỉnh chi trung, nhi mạc tri tị dã. Nhân giai viết: Dư trí, trạch hồ Trung dung, nhi bất năng kỳ nguyệt thủ dã. 

Ai nấy đều nói rằng mình rất thông minh, nhưng khi bị đuổi tới mức rơi vào trong lưới lại không biết cách trốn đi. Ai nấy đều nói rằng mình thông minh, nhưng họ đã chọn đạo Trung dung mà lại không thể kiên trì dẫu chỉ trong một tháng. Điều này chỉ một người chịu sự ước chế của thiên mệnh, thiên tính mà không thể làm chủ bản thân. Họ bị tình cảm, nhận thức và dục vọng của mình kéo đi, cũng như rơi vào lồng, rơi xuống hố sâu mà nhưng lại không biết cách tránh đi. Thực là ngu muội tới mức cực điểm! Biết sự tôn quý của thiên tính và thiên mệnh mà không thể kiên trì là do trí huệ chưa tới.

14. Kẻ ngu dốt mà thích tự mình làm lấy, kẻ ở cấp dưới mà thích tự chuyên quyền, sinh ra ở đời nay lại làm trái đạo thời xưa, như thế thì tai họa đến thân mình vậy. 

Nguyên văn: Ngu nhi hiếu tự dụng, tiện nhi hiếu tự chuyên, sinh hồ kim chi thế, phản cổ chi đạo, như thử giả, tai cập kỳ thân giả dã.

15. Có lòng nhân ấy là người chân chính, thân yêu người thân là đức lớn. Có nghĩa ấy là cư xử thích đáng, trọng người hiền là đức lớn. 

Nguyên văn: Nhân giả, nhân dã, thân thân vi đại, nghĩa giả, nghi dã, tôn hiền vi đại.

“Nhân” (nhân ái) chính là yêu thương con người. Yêu thương người thân chính là lòng nhân ái lớn lao nhất. “Nghĩa” chính là làm việc một cách phù hợp. Tôn kính người hiền chính là nghĩa cử to lớn nhất.

16. Người ta cố một, mình cần cố trăm, người ta cố mười, mình cần cố nghìn, nếu quả thực được như vậy thì dẫu kẻ ngốc nghếch cũng thành thông minh, kẻ yếu đuối cũng trở nên mạnh mẽ.

Nguyên văn: Nhân nhất năng chi dĩ bách chi, nhân thập năng chi dĩ thiên chi, quả năng thử đạo hĩ, tuy ngu tất minh, tuy nhu tất cường.

Người ta cố một, mình cần cố trăm, người ta cố mười, mình cần cố nghìn, nếu quả thực được như vậy thì dẫu kẻ ngốc nghếch cũng thành thông minh, kẻ yếu đuối cũng trở nên mạnh mẽ. (Ảnh: chinadaily.com)

17. Quân tử tự thức tỉnh bản thân nên không thấy hổ thẹn. Đức hạnh người quân tử cao hơn người thường là bởi dẫu người khác không nhìn thấy nhưng họ vẫn có thể nghiêm khắc yêu cầu bản thân.

Nguyên văn: Quân tử nội tỉnh bất cứu, vô ác vu chí, quân tử chi sở dĩ bất khả cập giả, kỳ duy nhân chi sở bất kiến hồ!

18. Phàm việc phải có chuẩn bị thì mới thành công, không có chuẩn bị thì sẽ thất bại. Trước khi nói có chủ định thì không vấp váp. Trước khi làm có chủ định thì không khốn đốn. Trước khi hành động có chủ định thì không sai lầm. Trước khi hành đạo có chủ định thì không lúng túng bế tắc.

Nguyên văn: Phàm sự dự tắc lập, bất dự tắc phế; ngôn tiền định, tắc bất kiếp; sự tiền định, tắc bất hoặc; hành tiền định, tắc bất cứu; đạo tiền định, tắc bất cùng.

19. Nói lời phải chú ý đến việc làm của mình, việc làm phải chú ý đến lời nói. Người quân tử có lẽ nào không thực hành điều đó được?

Nguyên văn: Ngôn cố hạnh, hạnh cố ngôn, quân tử hồ bất tháo tháo nhĩ.

Lời lẽ phải phù hợp với hành vi của bản thân mình, hành vi phải phù hợp với lời lẽ của mình. Những người quân tử như vậy sao có thể không trung hậu, thành thực được đây?

Người quân tử nói lời phải chú ý đến việc làm của mình, việc làm phải chú ý đến lời nói. (Ảnh: chinabelt)

20. Chân thành là khởi đầu và quy tụ của vạn vật, không chân thành thì không có vạn vật. Vì thế người quân tử rất quý sự chân thành. 

Nguyên văn: Thành giả, vật chi chung sử; bất thành, vô vật, thị cố quân tử thành chi vi quý.

Xem cửa hàng

Bình luận